Co oznacza 'Joga'?
Stanisław Tokarski w swoim dziele ' Jogini i wspólnoty' zauważa, że termin joga w sanskrycie ma bardzo wiele znaczeń, lecz wysuwającym się na pierwszy plan jest 'scalanie', 'zespolenie' rozumiane jako zjednoczenie z Bogiem lub jako siła scalająca wszechświat. Spośród różnych znaczeń słowa joga Leon Cyboran wysuwa na plan pierwszy pojmowanie jogi jako stanu najwyższej doskonałości duchowej, dążenia i osiągnięcia wyższego stanu świadomości, jako wszelkiej formy doskonalenia wewnętrznego, zmierzającej do urzeczywistnienia ideałów doskonałości rozmaitych filozofii i religii hinduskich.
Znacznie bardziej problematykę etymologii terminu joga rozbudował Mircea Eliade w swoim dziele 'Joga. Nieśmiertelność i wolność'. Zauważa, że etymologicznie pochodzi od rdzenia judż (yuj): wiązać, (po)łączyć, ujarzmi(a)ć, który odpowiada także łacińskim iungere, iugum, angielskiemu yoke, itp. Słowo joga służy do określenia wszelkiej techniki ascezy i wszelkiej metody medytacji. Istnieje joga klasyczna, system filozoficzny wyłożony przez Patańdżalego w jego słynnym traktacie Jogasutry. Oprócz jogi klasycznej występują w Indiach niezliczone formy jogi ludowej, nie ujętej w system, jak też jogi niebramińskie (np. buddyjska, dżinijska), oraz jogi o strukturze mistycznej. W gruncie rzeczy sam termin joga mieści w sobie olbrzymią rozmaitość znaczeniową.
Eliade przyjmuje, że jeśli etymologicznie 'judż' znaczy wiązać, to zakłada to, że więź między jednostkową duchowością a duchowością uniwersalną została zerwana i należy ją z powrotem przywrócić, poprzez powiązanie na drodze jogi. Nawet w swym znaczeniu mistycznym - to jest nawet wówczas, gdy oznacza zjednoczenie - joga obejmuje wstępne oderwanie się od materii, wyzwolenie się w odniesieniu do świata. Akcent spoczywa na wysiłku człowieka (ujarzmić), na jego autodyscyplinie, dzięki której może osiągnąć koncentrację umysłu potrzebną, by zwrócić się w duchową stronę. Związać, zespolić, ujarzmić - wszystko to ma za cel zjednoczenie umysłu, zwalczenie rozproszenia i automatyzmu, które charakteryzują nie wyćwiczoną świadomość.
Podobne stanowisko przyjmuje Marzenna Jakubczak, która zauważa, że na gruncie filozofii joga oznaczać może zarówno proces łączenia się bądź ujarzmiania, jak i docelowy stan połączenia lub ujarzmienia. Dalej zauważa, iż używając pojęcia joga w najszerszym znaczeniu, możemy mieć na myśli wszelką praktykę zmierzającą do duchowego doskonalenia się. Stąd też niekiedy w literaturze można natknąć się na takie określenia, jak hebrajska, czy chrześcijańska joga. Jednakże tak szerokie stosowanie tego terminu prowadzi do wielu nieporozumień.
Czym zatem joga różni się od religii i mistycyzmu? Z religią łączy jogę jedna fundamentalna cecha, uważa M. Jakubczak, a mianowicie przekonanie o istnieniu transcendentnego – wyższego celu i możliwości, nawet powinności osiągnięcia go. Dla jogina jednakże wartość ma osobiste doświadczenie aniżeli bierność i bezkrytyczna ufność towarzysząca dogmatom religijnym. Od mistycyzmu odróżnia natomiast jogę systematyczne i eksperymentalne nastawienia do przeżywanych doświadczeń. Wobec tego M. Jakubczak proponuje by jogę rozumieć jako ściśle kontrolowany proces głębokiego skupiania świadomości, prowadzony pod opieką zaawansowanego nauczyciela, który wielokrotnie wypróbował na sobie zalecane uczniowi metody.
W jeszcze węższym znaczeniu terminem joga możemy posługiwać się w odniesieniu do rozmaitych praktyk wytworzonych przez niemal wszystkie religie i systemy filozoficzne Indii. Swoją jogę ma zatem każda z religii. W tym przypadku joga oznacza tę część praktyki, która zajmuje się bezpośrednio praktyką duchową zmierzającą do osiągnięcia celu ostatecznego, ujętego w dogmatach religijnych bądź tezach metafizycznych. Niemniej spotykamy także szkoły skupiające się głównie na praktycznych aspektach metody, takie jak np. hatha-joga - polegająca na przygotowaniu ciała fizycznego i subtelnego do wyższych praktyk duchowych.
W jeszcze węższym znaczeniu joga odnosi się do odrębnego systemu filozoficznego. Wówczas zwana jest jogadarsiana, joga klasyczna, raja-joga czyli joga królewska, Ashtanga joga, bądź joga Patandżalego i obok sankhji, njaji, waisesziki, mimansy i wedanty zaliczana jest do klasycznych szkół (darsian) filozofii Hinduskiej. W obrębie tego systemu powstało szereg różnych definicji jogi, które zwracały uwagę na różne jej aspekty.
W 'Light on Astanga Yoga' B.K.S. Iyengar pisze, że definicje jogi zmieniały się na przestrzeni wieków w zależności od wymogów społeczeństw i osób ją praktykujących. Jako że potrzeby ludzkie zmieniały się, zmieniała się ludzka inteligencja, wraz z nimi zmieniały się definicje jogi. Najwcześniejszą definicję jogi odnajdujemy w tekście Ahirbudhnia Samhita: 'Samyoga yoga ityukto jivatma pramatmanah ' - joga jest połączeniem indywidualnej duszy z duszą uniwersalną.
Definicja ta powstała w czasach wed, w okresie największego rozwoju duchowości Hinduskiej. Wówczas jak pisze Iyengar: 'ludzka inteligencja sięgała wyżyn, praktykujący jogę byli dojrzali, a ich religijność i poświęcenie było tak silna, że konsekwentnie rozumowali na poziomie duchowym.'
W późniejszych czasach w tekście Bhagavad Gita, Krishna proponuje miększą definicję jogi dostosowaną dla potrzeb zwykłych ludzi. Zdefiniował jogę na dwóch poziomach jnana i karma - wiedza i działanie.
W Bagawad Gicie odnajdujemy dwie definicje jogi: Samattvam yoga ucchiyate - Joga to równowaga, oraz Yogah karmasu kausalam - Joga jest umiejętnym (świadomym) działaniem.
B.K.S. Iyengar zauważa, że równowaga, o której jest mowa pochodzi z serca, jest to równowaga pomiędzy świadomością, inteligencją, umysłem - ego, zmysłami i organami działania.
Umiejętne działanie jest to działanie czynione z inteligencją. Każde działanie pociąga za sobą skutki. Należy unikać samolubnych motywów stojących za działaniem, bo jeśli dobre intencje popychające do działania znikną, wówczas przedsięwzięta praca i jej efekty zostają zaprzepaszczone, a następstwa działania okażą się niepożądane.
Nie jest możliwe by czynić coś bez celu, ale jest możliwe by czynić to bez ambicji. Cel i ambicja to nie to samo. Cel musi być obrany dla uniwersalnego dobra, podczas gdy ambicja ma zawsze samolubne motywy. Działanie podyktowane ambicją to sakam karma. Działanie czynione tak by uniknąć samolubnych motywów to niskam karma - działanie dla unikania owoców czynów. Należy działać w sposób umiejętny i świadomy, kierując się inteligencją i wyższym celem, po to by poznać, czym jest niskam karma.
Najczęściej współcześnie stosowana definicja jogi znajdziemy w Jogasutrach Patanjalego: Yogah citta wri nirodhah - Joga jest wstrzymaniem poruszeń świadomości.
Joga Patanjalego zwana także Ashtanga joga – joga ośmiostopniowa – spośród innych ujęć jogi jest najbardziej praktyczną i doświadczalną nauką. 'Joga Patanjalego nie jest po to by nad nią dyskutować, spekulować, opisywać ją, lecz aby jej doświadczyć' przekonuje Iyengar. Ashtanga Joga jest całkowicie praktycznym przedmiotem, rozwiniętym wokół dwóch pojęć abhyasa - praktyka i vairagya - zdystansowanie. W tradycyjnym sensie nadanym im przez starożytne teksty, mogą być one jednak zbyt ciężkie do zastosowania dla współczesnych praktykujących jogę. B.K.S. Iyengar w 'Light on Astanga Yoga' pisze: 'ludzie są dumni, że praktykują jogę, pomimo, że ich praktyka może być na zerowym poziomie. Mamy tendencję by być dumni ze wszystkiego, co robimy. Jesteśmy interesowni w tym, co robimy, ale brak nam intensywności. By zrobić cokolwiek potrzebna nam zachęta.' Wobec tego Iyengar proponuje nam swoją definicję jogi:
Yogah duhkhavrtti nirodhah - Joga jest powstrzymaniem cierpienia.
Wszyscy napotykamy trudności, cierpienie, żale, choroby i ból. Wszyscy bywamy przygnębieni i wyczerpani. Możemy tego nie okazywać na zewnątrz, ale zawsze jest to w nas obecne i chcielibyśmy pozbyć się trudności i cierpień - duhkha, tak by odczuwać swobodę oraz zadowolenie - sukha. Naprzeciw naszej potrzebie wychodzi joga.
Iyengar zauważa, że wielu mylnie uważa, że joga jest dla ludzi, którzy cierpią z powodu choroby i chcą poprawić swoje zdrowie. Zawsze jest jakaś przyczyna, kryjąca się za cierpieniem i problemami ze zdrowiem, jeszcze inna niż przyczyny, których szuka medycyna. Ashtanga joga Patanjalego kieruje naszą uwagę na przyczyny przyczyn naszych cierpień. Te przyczyny są w nas samych. Są ukryte w naszych zachowaniach, nawykach, charakterze, naturze, naszych cechach umysłowych, bez względu na to czy dobrych czy złych. B.K.S. Iyengar podkreśla, że 'człowiek nie szuka wyjścia dopóki problem się nie ujawni. Problemy takie jak strach przed chorobą, cierpieniem, samotnością, starością są w każdym człowieku.' Cierpienia można uniknąć na drodze jogi, obiecuje Patandżali:
Heyam duhkham anagatam - Cierpienia, które ma nadejść należy uniknąć.
Karel Werner, współczesny badacz jogi, próbując stworzyć ogólną definicje jogi, buduje ją wokół pojęcia vairagyi – zdystansowania. Stwierdza, że joga jest świadomie ukierunkowanym działaniem jednostki, zmierzającym do ponadzmysłowego i ponadintelektualnego doświadczenia, które ma dlań wartość duchową, które prowadzić ma do pełnej transformacji lub pogłębienia życia jednostki, jej wiedzy i zrozumienia rzeczywistości i samego siebie. Joga doprowadzić ma, zatem do osiągnięcia takiego stanu umysłu, w którym człowiek, uczy się dystansować i transcendować doświadczenia życia codziennego i w którym zyskuje zdolność pełniejszego wglądu w istotę rzeczywistości zarówno wewnątrz siebie jak i na zewnątrz.
Przemysław Nadolny