Ashtanga Joga Patańdżalego

Nazwa ashtanga yoga^[1] czyli joga ośmiostopniowa wywodzi się z Jogasutr Patańdżalego i jest określeniem jego ośmiostopniowej ścieżki dla osiągnięcia oświecenia, zwanej również Radża Jogą czyli Jogą Królewską, ze względu na to, iż obejmuje wszystkie kroki prowadzące do całkowitej emancypacji ducha.

Przed przystąpieniem do omówienia kolejnych stopni na drodze do oświecenia Patańdżai wyjaśnia przyczyny powstawania w umyśle wryti (fal lub poruszeń), które uniemożliwiają osiągnięcie stanu jogi (definiowanego jako citta vrtti nirodhah). Według Patańdżalego istnieje pięć rodzajów wryti, które mogą być zarówno przyjemne jak i powodować cierpienie^[2]. Są to:

Pramana - wiedza właściwa (oparta na bezpośrednim poznaniu, rozumowaniu lub świadectwie autorytetu),

Wiparjaja - złudzenie lub błędne poznanie (mogące być wynikiem błędnego przekonania lub pomyłki),

Wikalpa - wyobrażenie lub fantazjowanie (powstałe na skutek gromadzenia wiedzy werbalnej, niemającej pokrycia w faktach),

Nidra - sen głęboki (nieumyślny stan braku poruszeń świadomości, bez kontaktu z fizycznością),

Smrti - pamięć lub wspomnienia (obszar, w którym przechowujemy poddany modyfikacji zapis przeszłych wydarzeń).

Następnie Patańdżali wymienia przeszkody (ćittawiksepy), jakie może napotkać praktykujący na swojej drodze do oświecenia. Muszą one zostać usunięte, aby umysł mógł osiągnąć stan spokoju, umożliwiający głębszą introspekcję. Te przeszkody to:

Wjadi - choroba

Stjana - ospałość, brak energii do pracy, brak zainteresowania

Samjasa - zwątpienie, brak zdecydowania

Pramada - brak wrażliwości, otępienie, intoksykacja

Alasja - lenistwo, brak zapału

Awirati - niepowściągliwość, brak samokontroli, zmysłowość

Brantidarśana - życie w iluzji, błędne wyobrażenie o świecie

Alabdabumikatwa - brak ciągłości w dążeniu do celu, wytrwałości, wiary we własne możliwości

Anawastitatwani - niemożność umocnienia się w koncentracji, brak wytrzymałości, słaba kondycja

Innymi wymienionymi przez Patańdżalego czynnikami rozpraszającymi citta są:

Dukha - ból, smutek, cierpienie,

Daurmansja - zgryzota, rozpacz, przygnębienie

Angamedżiajatwa - niestabilność fizycznej formy

Śwasapraśwasa - nierytmiczny oddech

Wreszcie wymienia również pięć przyczyń powstawania w umyśle wryti wywołujących cierpienie, które najsilniej powstrzymują naszą potrzebę samorealizacji:

Awidja^[3] - ignorancja, brak właściwej wiedzy (prowadzi do mylenia tego, co wieczne, z tym, co przemijające, rozkoszy z bólem, jaźni z ego, etc.)

Asmita - egoizm, kurczowe trzymanie się i niemożność przekroczenia ograniczonej definicji samego siebie

Raga - przywiązanie spowodowane zmysłowością, mogące być źródłem uzależnienia od przyjemności zmysłowych

Dweśa - niechęć, nienawiść i odrzucenie rodzące smutek i tęsknotę

Abhiniweśa - miłość do życia – subtelna forma przywiązania do sytuacji, które sprawiają radość, powodująca nakierowanie zmysłów na konkretny rodzaj bodźców i niemożność opanowania ich i wycofania do wewnątrz.

Dla uwolnienia od wszelkich czynników uniemożliwiających lub blokujących rozwój w kierunku pełnej duchowej emancypacji Patańdżali wymienia osiem stopni, które następują po sobie w kolejności, zaś każdy następny jest kontynuacją i rozwinięciem poprzedniego. „Pierwsze dwa stopnie na tej ośmiostopniowej ścieżce obejmują dziesięć wskazówek odnoszących się do nawyków życiowych i stylu życia, których przestrzeganie może zminimalizować zakłócenia w umyśle i w ciele (jama i nijama)^[4]. Program szkoleniowy Patańdżalego przechodzi następnie do sukcesywnej pracy z każdą z kolejnych powłok cielesnych. Wstępne dostosowanie codziennych zachowań przygotowało już ucznia (poprzez wyzwolenie go od napięcia, zmartwień i niepokojów) tak, aby mógł on skupić swoją uwagę w stopniu wystarczającym dla osiągnięcia pewnej biegłości w pracy z ciałem, poprzez praktykę pozycji hatha jogi (asana). Kolejny krok na tej postępującej ścieżce prowadzącej do pełnej samokontroli skupia się na pracy z drugą, energetyczną powłoką, w głównej mierze koncentrując na się praktyce ćwiczeń oddechowych, która wiedzie do opanowania prany (pranajama). Na piątym z ośmiu etapów praktykujący uczy się regulować dopływ bodźców sensorycznych (pratjahara), w efekcie czego wyeliminowane zostają wstrząsy, jakie powodują narządy zmysłów, i nie przeszkadzają już one więcej umysłowi w obserwacji samego siebie. Oczywiście żaden z wcześniejszych etapów nie zostaje zatrzymywany, dopóki nie zacznie się etap kolejny. Są one raczej skoordynowane i zintegrowane w taki sposób, by umożliwić ich synergicznie współdziałanie.

W ostatnich trzech etapach praktykujący uczy się, jak sprawić, by jego umysł stał się skupiony i skoncentrowany. Cięższe aspekty naszego bytowania zostały już wcześniej poddane kontroli; nasze zachowanie, ciało, energia oraz zmysły zostały opanowane – uczeń jest gotowy, aby skoncentrować się w sposób bardziej bezpośredni na kontrolowaniu myśli, które pojawiają się w jego umyśle i rozpraszają go. Tę pracę osiąga się w trzech etapach: koncentracja (dharana), kontemplacja (dhjana) i wreszcie samadhi – najwyższy stan świadomości. Każdy z tych trzech ostatnich etapów jest po prostu rozwinięciem poprzedniego. Gdy koncentracja rozwija się i przedłuża, staje się kontemplacją, a gdy ta pogłębia się, prowadzi do stanu znanego jako samadhi”^[5].

Patańdżali w rozdziale „Sadhana Pada” Jogasutr dzieli osiem stopni jogi zgodnie z oczyszczającą dyscypliną krijajogi na trzy poziomy^[6]:

• Tapas – czyli religijny zapał w praktyce złożony jest z dwóch par: jama i nijama oraz asana i pranajama.
• Swadhjaja – czyli samopoznanie, badanie samego siebie, składa się z: pratjahary oraz dharany.
• Iśwara-pranidhana – czyli poddanie indywidualnej duszy Duchowi Wszechświata lub Bogu, to: dhjana i samadhi.

Osiem stopni nauki jogi tworzy dharmę – dyscyplinę stanowiącą nasienie, z którego powoli kiełkuje drzewo jogi. Ostatecznym zaś celem jogi oraz jej owocem jest kaiwalja, czyli pełna emancypacja. Kaiwalja jest owocem jogi. Jest to stan bezinteresowności, w którym wszelkie przyziemne cele oraz przyrodzone naturze cechy ulegają zanikowi, zaś jogi lśni blaskiem swojej własnej inteligencji płynącej z ducha, atmana, niezależnej od narządów działania, zmysłów, umysłu, zwykłej inteligencji czy świadomości[7].